Lưu giữ nhiều giá trị lịch sử, văn hóa
Tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc triển khai Nghị quyết Đại hội XIII khai mạc sáng 24/11/2021 tại Hà Nội, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng chia sẻ quan điểm: “Văn hóa là bản sắc của dân tộc, văn hóa còn thì dân tộc còn, văn hóa mất thì dân tộc mất".
Đền Cả mang trong mình những giá trị với thời đại, song hành với tiến trình lịch sử hình thành tên ấp, tên làng của vùng đất Thanh Chương nói chung, Thanh Đồng cũ, thị tấn Dùng mới nói riêng. Đền linh thiêng không nhờ toà ngang dãy dọc, kiến trúc đền tuy khiêm nhường nhỏ bé, nhưng lớn lao trong tâm niệm người dân quê.
Đền Cả được xây dựng để thờ thần Cao Sơn Cao Các, là một vị nhiên thần trong trong hệ thống thần núi. Vị thần mà theo quan niệm dân gian luôn phù trợ, che chở cho nhân dân.
Trong sách Thần Bách Lục, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm có đoạn viết về thần Cao Sơn Cao Các như sau: “Thần là người vùng Bảo Sơn phương Bắc (Trung Quốc); họ Cao, tên Hiển, tự Văn Trường. Thuở nhỏ, ngài có chí lớn, tinh thông kinh sử, nhất là Ngũ kinh. Năm 29 tuổi, ngài trúng kỳ thi Hương, rồi đỗ Tiến sĩ Đệ nhị danh, làm quan đến chức Thừa tướng. Ngài phụng mệnh đem quân đi chinh phạt Đông Di, lập được công lao nên lại được phong Đại Thừa tướng Chưởng Nguyên soái. Năm 78 tuổi, ngài về trí sĩ. Ngài hường thọ 103 tuổi. Sau nhà vua lại ban cho ngài là Cao Sơn Quốc vương tên thụy là Trung Trinh và xuống chiếu cho các nơi trong nước lập đền thờ ngài”.
Theo Phó Chủ tịch UBND thị trấn Dùng Trần Võ Hiệp, tại đền hiện vẫn lưu giữ được hai bức tường và một bức nghi môn được đắp tinh xảo. Ngoài ra còn có một sắc phong thời vua Duy Tân thứ 3 (1909).
Theo lời kể của các bậc cao niên, trước đây đền có đầy đủ thượng điện, hạ điện, tả vu và hữu vu. Tuy nhiên, trong giai đoạn thực hiện chủ trương bài trừ mê tín dị đoan, hạ điện của đền được dỡ làm đình làng khoa trung, hiện nay cũng đã hư hỏng hoàn toàn.
Tả vu và hữu vu rất nhỏ bị mối mọt, sập hoàn toàn và chỉ còn lại thượng điện.
Năm 1978, trong trận lụt lịch sử một số đồ tế khí và sắc phong bị nước cuốn trôi.
Đến năm 1992, cây cổ thụ tại đền bị gãy, đổ đè lên mái làm sập hư hỏng một phần góc của thượng điện.
Năm 1995, tại đền xảy ra hỏa hoạn, một số đồ tế khi bị thiêu rụi, người dân rước thần Cao Sơn Cao Các ra phối thờ tại đền Bà Chúa.
Tương truyền, thần Cao Sơn Cao Các rất linh ứng, dân làng mỗi khi bị bệnh tật, mất mùa, thiên tai... thường đến đền cầu giúp đỡ. Vì nhiều lần linh ứng nên thần được phong đến ba chữ “Thượng”. Vị hiệu của thần Cao Sơn Cao Các lưu giữ tại đền và sắc phong có nội dung như sau: “Bản cảnh Cao Sơn Cao Các thành hoàng lịch triều sắc phong mỹ tự liệt tôn Thượng Thượng Thượng đẳng tối linh tôn thần”.
Ngoài ra, đền Cả còn là nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng của địa phương.
Năm 1947, đền là nơi cất giữ vũ khí (súng, lựu đạn) thuộc xưởng quân khí Quân khu IV.
Năm 1965 - 1966, nhiều đơn vị quân đội, cơ quan xí nghiệp như Binh trạm 18, Nhà máy Đại tu ô tô B230 của Bộ Giao thông vận tải, một bộ phận nhà máy điện Vinh... đã về sơ tán tại đây.
Thời kỳ 1967 - 1972, đền Cả là nơi cất giữ hàng hóa, vũ khí, súng đạn, quân trang, quân dụng để chi viện cho chiến trường miền Nam.
Nơi đây đã trở thành địa điểm lưu giữ và tuyên truyền về truyền thống cách mạng nhằm giáo dục tinh thần yêu nước, lòng tự hào dân tộc cho thế hệ trẻ. Cũng là một trong những địa điểm dạy học trực quan lịch sử sinh động cho học sinh tại địa phương.
Cần sớm công nhận đền Cả là di tích
Theo chương III, mục 1, điều 22 Luật Di sản văn hóa số 45/2024/QH15, di tích lịch sử phải đáp ứng một trong các tiêu chí sau đây: Công trình xây dựng, địa điểm gắn với sự kiện lịch sử, văn hóa tiêu biểu của quốc gia hoặc địa phương trong quá trình dựng nước và giữ nước; công trình xây dựng, địa điểm gắn với thân thế và sự nghiệp của anh hùng dân tộc, danh nhân, nhân vật lịch sử có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của quốc gia hoặc địa phương trong một hoặc nhiều giai đoạn lịch sử; công trình xây dựng, địa điểm gắn với lịch sử phát triển công nghiệp, đô thị, nông thôn có ảnh hưởng tích cực đến sự phát triển của quốc gia hoặc địa phương trong một hoặc nhiều giai đoạn lịch sử.
Trao đổi phóng viên Tạp chí điện tử Văn hóa và Phát triển, ông Hoàng Văn Kiểm, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu lịch sử và bảo tồn Di sản Văn hóa Quốc gia thuộc Viện Nghiên cứu Văn hóa và Phát triển thông tin, vùng Thanh Đồng xưa chủ yếu sống ven sômg Lam. Sau này do máy bay đánh phá ác liệt (năm 1965 - 1972) nên mới di dời vào phía trong. Đền cả ở Thanh Đồng cũ (thị trấn Dùng mới) được xây dựng từ sớm, trùng tu vào thời nhà Nguyễn. Đền nằm trong không gian văn hóa mang đậm dấu ấn của người dân Bắc Bộ xưa. Trong làng có đền, có đình và có chùa (chùa Ngưu Tử).
Đền Cả là công trình văn hóa tín ngưỡng không chỉ riêng của làng Trung Phu Hạ mà là của cả vùng dân cư xung quanh. Việc xây dựng đền là tập hợp của sự sáng tạo, sức mạnh về tri thức, vật chất và tinh thần của các nghệ nhân, thầy địa lý cùng cư dân trong và ngoài vùng.
Phó Chủ tịch UBND thị trấn Dùng Trần Võ Hiệp khẳng định, trước đây, hàng năm tại đền đều diễn ra các hoạt động tế lễ, hội hè mang đậm bản sắc văn hóa vùng miền. Đây là dịp để mọi người tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng cùng các trò chơi dân gian. Hiện nay chính quyền địa phương và bà con nhân dân cũng đang từng bước nghiên cứu, tìm hiểu và phục hồi các hoạt động tế lễ cổ truyền cũng như phần hội xưa tại di tích.
Là một ngôi đền rất linh thiêng, dõi theo mọi sự đổi thay của quê hương, gắn kết trong tiềm thức của bao thế hệ người dân Thanh Đồng (nay là thị trấn Dùng), luôn được nhân dân hương khói.
Năm 2025 chính quyền địa phương và nhân dân đã phục hội lại Lễ tế thần Cao Sơn Cao Các vào ngày 11/02 Âm lịch.
Chính vì những giá trị về văn hóa, lịch sử, khoa học... trong ý niệm của bà con nhân dân trong vùng, một ngày không xa, đền Cả (thị trấn Dùng, huyện Thanh Chương) sẽ sớm được công nhận là di tích.
