Có những tên tuổi được lịch sử lưu lại bằng khoa bảng, chức tước và những đạo sắc phong. Nhưng cũng có những con người đi qua lịch sử gần như lặng lẽ, không có tên trên bảng vàng, không đứng ở nơi quyền quý, song cuộc đời và những việc họ làm lại trở thành nền móng để những giá trị tốt đẹp được hình thành, gìn giữ và trao truyền. Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay là một người như thế.
Muốn hiểu câu chuyện về bà, phải trở về với Thiên Mỗ xưa – Đại Mỗ ngày nay, vùng đất từng được nhắc đến trong câu “Mỗ, La, Canh, Cót tứ danh hương”. Trên miền đất nổi tiếng về truyền thống khoa bảng ấy, dòng họ Nguyễn Quý đã tạo dựng một dấu ấn đặc biệt trong lịch sử và đời sống văn hóa địa phương.
Ở Đình Đại Mỗ, bên cạnh Thành hoàng Thủy Hải Long Vương và Ả Lã Nàng Đê, người dân còn phụng thờ Tam Đại vương họ Nguyễn Quý với danh vị Thượng đẳng Phúc thần. Khi những người con của một dòng họ bước ra khỏi phạm vi gia đình để trở thành những nhân vật được cộng đồng tưởng nhớ, phụng thờ, gia sử cũng từ đó hòa vào lịch sử của làng.
Tại Từ đường dòng họ Nguyễn Quý ở xóm Đình, làng Đại Mỗ, đến nay còn lưu giữ 29 đạo sắc phong dành cho ba thế hệ ông, con, cháu. Những đạo sắc không chỉ là chứng tích về một dòng họ từng có nhiều đóng góp mà qua thời gian đã trở thành những trang sử được hậu thế nâng niu, gìn giữ. Hằng năm, vào mồng 9 tháng Giêng âm lịch, dòng họ Nguyễn Quý tổ chức lễ Xuân tế tại Nhà thờ Tam Đại vương. Sau lễ tế của dòng họ, các làng lân cận mới lần lượt mở hội. Một trình tự được duy trì qua nhiều thế hệ cũng phần nào cho thấy vị trí của dòng họ Nguyễn Quý trong đời sống văn hóa của vùng đất Thiên Mỗ xưa.
Dấu ấn đặc biệt ấy được cô đọng trong đôi câu đối: “Đỉnh giáp nhất môn thiên hạ hữu, Phúc thần tam diệp cổ lai vô”. Một nhà có người đỗ đạt cao không phải chuyện chưa từng có, nhưng ba đời liên tiếp được tôn phong Phúc thần lại là điều hiếm gặp. Ba thế hệ ấy là Thám hoa Nguyễn Quý Đức, Hoàng giáp Nguyễn Quý Ân và Tham tụng Nguyễn Quý Kính.
Nguyễn Quý Đức đỗ Đệ nhất giáp Tiến sĩ khi 29 tuổi, có 42 năm làm quan, trong đó 10 năm giữ vị trí Tể tướng. Ông còn là một nhà văn hóa, nhà giáo dục, từng giảng dạy tại Quốc Tử Giám và tham gia coi sóc việc khắc 21 bia Tiến sĩ. Tiếp nối truyền thống ấy, Nguyễn Quý Ân đỗ Đệ nhị giáp Chính tiến sĩ khoa Ất Mùi năm 1715, từng giữ các chức Hàn lâm viện Hiệu lý, Khâm sai Bồi tụng, Hữu tư giảng và tham gia dạy các hoàng tử. Ông được biết đến là người học rộng, có tài văn chương, giữ phẩm chất thanh liêm. Quan niệm “Tâm chính, tắc bút chính” cũng phần nào phản ánh cốt cách của một nhà nho coi sự ngay thẳng trong tâm thế là gốc của hành xử và văn chương. Đến Nguyễn Quý Kính, dấu ấn của dòng họ tiếp tục được khẳng định trên con đường quan trường. Ông từng giữ chức Tham tụng, Tể tướng, góp sức vào việc triều chính trong những giai đoạn nhiều biến động.
Nhưng phía sau những khoa danh, chức tước và sự hiển đạt của một gia tộc còn có những người phụ nữ mà công lao khó có thể đo đếm bằng những gì được ghi trên bảng vàng.
Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay là vợ của Quốc sư Nguyễn Quý Ân và là thân mẫu của Nguyễn Quý Thường. Cuộc đời bà gắn với một giai đoạn mà trách nhiệm của người phụ nữ không chỉ nằm trong việc giữ gìn nếp nhà, mà còn thể hiện ở việc dưỡng dục con cháu, vun đắp gia phong và cùng gia đình đi qua những biến động của thời cuộc.
Sau khi Nguyễn Quý Ân qua đời, Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay cùng Quận Phu nhân Trịnh Thị Trương chăm sóc, nuôi dạy người con trưởng Nguyễn Quý Kính – người sau này trở thành Tể tướng và được tôn phong Công vị Đại Vương, Thượng Đẳng Phúc Thần.
Không có bảng vàng nào ghi tên người mẹ đã đứng phía sau một vị Tể tướng. Cũng khó có một phẩm hàm nào nói hết những tháng năm gìn giữ gia đình, dưỡng dục con cái và trao truyền nếp nhà. Nhưng chính từ những điều tưởng như lặng lẽ ấy, một gia phong được bồi đắp để rồi đi qua nhiều thế hệ.
Dấu ấn của Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay còn vượt ra khỏi khuôn viên gia tộc. Trong những năm tháng biến động, khi cư dân phiêu tán, làng xóm tiêu điều, vùng Địa Hoàng – nay là thôn Trung Hoàng – từng trở nên hoang vắng. Bà đã đứng ra kêu gọi, tổ chức người dân trở về khai phá đất đai, phục hồi sản xuất và dựng lại cuộc sống. Nếu gia phong được giữ bằng nếp nhà thì nghĩa tình với quê hương lại được lưu giữ bằng ký ức cộng đồng. Công lao ấy không mất đi cùng năm tháng. Người dân Trung Hoàng lập nơi thờ phụng và tôn bà là Đức Đại Vương. Tại đây, các chi họ Lưu cùng Nhân dân địa phương thờ Nguyễn Quý Thường và thân mẫu của ông, để mỗi mùa lễ hội lại có dịp nhắc nhớ về những người đã góp phần gây dựng đất và làng.
Nguyễn Quý Thường sau này lựa chọn con đường võ nghiệp. Nếu Nguyễn Quý Đức mở nền khoa bảng, Nguyễn Quý Ân tiếp nối văn nghiệp, Nguyễn Quý Kính ghi dấu trong triều chính thì Nguyễn Quý Thường góp thêm một nét võ nghiệp, làm nên dáng vóc “văn võ song toàn” của gia tộc. Theo truyền thống của dòng họ, Nguyễn Quý Thường cùng anh là Nguyễn Quý Kính từng góp công trong việc dẹp phe nổi loạn, khôi phục Lê Hiển Tông và giúp Trịnh Doanh lên ngôi Chúa. Ông được ban tước và nhận 6 đạo sắc phong, hiện vẫn được lưu giữ tại Nhà thờ Chi cụ Đồng Thần, làng Đại Mỗ.
Tại Nhà thờ Chi cụ Đồng Thần, con cháu hôm nay không chỉ thờ phụng tổ tiên và Nguyễn Quý Thường mà còn phụng thờ Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay. Bởi vậy, không gian thờ tự ấy cũng trở thành nơi câu chuyện về một người mẹ, một người phụ nữ của gia tộc được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác.
Sau 283 năm, ngày húy của Tổ mẫu tiếp tục là dịp để con cháu và cộng đồng cùng hội tụ, dâng hương tưởng niệm Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay, nhắc nhớ công đức của bà đối với gia tộc và vùng đất Trung Hoàng
Khoảng cách 283 năm vì thế không chỉ được tính bằng thời gian. Đó còn là khoảng dài của biết bao thế hệ đã sinh ra, trưởng thành và tiếp tục gìn giữ ký ức về tiền nhân. Một lễ giỗ Tổ, xét đến cùng, không chỉ để nhớ một ngày húy. Trong văn hóa Việt, đó còn là dịp để những người đang sống tìm về với người đi trước, để con cháu nhận ra mình thuộc về đâu và những giá trị nào cần được gìn giữ, trao lại cho thế hệ mai sau.
Từ Trung Hoàng trở về Đại Mỗ, từ nơi thờ Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay đến Nhà thờ Chi cụ Đồng Thần, Từ đường dòng họ Nguyễn Quý và không gian văn hóa của Thiên Mỗ xưa, có một mạch nguồn vẫn âm thầm chảy qua nhiều thế kỷ. Mạch nguồn ấy nằm trong gia phả, trong những đạo sắc phong, trong nếp thờ tự, trong lễ hội và hơn hết là trong ký ức của những con người hôm nay vẫn đang kể cho con cháu mình nghe câu chuyện về tổ tiên.
Bởi di sản của một dòng họ không chỉ là những gì còn lại trên giấy hay hiện hữu trong một công trình thờ tự. Di sản còn là cách hậu thế nhớ về người đi trước, hiểu những giá trị họ để lại và tiếp tục làm cho những giá trị ấy sống trong đời sống hôm nay.
Cuộc trở về sau 283 năm vì thế cũng là một cuộc trở về với cội nguồn và gia phong. Và giữa ánh sáng của khoa bảng, công danh cùng những bậc danh thần dòng họ Nguyễn Quý, hậu thế hôm nay vẫn dành một khoảng trang trọng để nhớ về Chánh Phu nhân Nguyễn Thị Hay – người phụ nữ đã lặng lẽ giữ nếp nhà, dưỡng dục con cháu và để lại nghĩa tình trên vùng đất mà bà từng góp sức gây dựng.
