Bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng từ sức mạnh văn hóa trong kỷ nguyên số (Kỳ 2)

Không gian số, mặt trận mới của công tác tư tưởng và văn hóa (Kỳ 2)

Chỉ trong vài giây, một đoạn video do trí tuệ nhân tạo (AI) tạo ra có thể xuất hiện trên mạng xã hội với hình ảnh và giọng nói gần như giống hệt người thật. Chỉ sau vài giờ, một thông tin chưa được kiểm chứng có thể lan truyền đến hàng triệu người thông qua cơ chế phân phối nội dung của các nền tảng số. Không ít nội dung cắt ghép, xuyên tạc hoặc giả mạo đã tạo nên những làn sóng tranh luận, hoài nghi và tác động trực tiếp đến nhận thức xã hội trước khi được cơ quan chức năng hoặc báo chí chính thống kịp thời bác bỏ.

Điều đáng quan tâm là phía sau mỗi tin giả, mỗi video deepfake hay mỗi chiến dịch truyền thông có chủ đích không đơn thuần là sự cạnh tranh về lượng người xem hay mức độ lan truyền. Mục tiêu sâu xa hơn là tác động vào nhận thức, làm xói mòn niềm tin, gây chia rẽ xã hội và từng bước phủ nhận những giá trị tốt đẹp của đất nước. Khi công nghệ số phát triển với tốc độ chưa từng có, cuộc đấu tranh bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng cũng đang dịch chuyển mạnh mẽ từ không gian thực sang không gian số, nơi thông tin lan truyền với tốc độ, phạm vi và quy mô lớn hơn bất cứ giai đoạn nào trước đây.

Xem thêm:

Xem thêm: Sức mạnh của niềm tin trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ở xã Đạo Trù: Kỳ 3 - Không để sự thật đến sau tin đồn Sức mạnh của niềm tin trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ở xã Đạo Trù: Kỳ 2 - Khi chính quyền hiện diện trong đời sống nhân dân

Chủ trương của Đảng về bảo vệ nền tảng tư tưởng, phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số quốc gia và phát huy sức mạnh văn hóa không tồn tại như những định hướng riêng rẽ mà đang bổ trợ lẫn nhau trong một mục tiêu thống nhất: xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh; làm chủ công nghệ; chủ động lan tỏa thông tin tích cực; phát huy sức mạnh mềm của văn hóa; củng cố niềm tin xã hội và tăng cường sức mạnh nội sinh của quốc gia.

Nếu trước đây công tác tư tưởng chủ yếu được triển khai thông qua báo chí, xuất bản, giáo dục và các hoạt động tuyên truyền trực tiếp thì ngày nay, không gian số đã trở thành một mặt trận đặc biệt quan trọng. Trên mặt trận ấy, mỗi nền tảng số, mỗi sản phẩm truyền thông, mỗi tác phẩm văn hóa và thậm chí mỗi tài khoản mạng xã hội đều có thể góp phần lan tỏa những giá trị tích cực hoặc bị lợi dụng để phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc và chống phá. Cuộc cạnh tranh trên không gian số, xét đến cùng, không phải là cuộc cạnh tranh về công nghệ mà là cuộc cạnh tranh về nhận thức, niềm tin và hệ giá trị. Vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chuyên trách mà đòi hỏi sự tham gia của cả hệ thống chính trị, đội ngũ báo chí, những người làm văn hóa, cộng đồng doanh nghiệp công nghệ và mỗi công dân trong xã hội số.

Bài viết này tiếp cận không gian số không chỉ từ góc độ hạ tầng công nghệ hay chuyển đổi số, mà từ góc nhìn của công tác tư tưởng và văn hóa. Khi dữ liệu trở thành nguồn lực mới, trí tuệ nhân tạo tham gia tạo lập nội dung và thuật toán quyết định cách thức thông tin được phân phối, việc giữ vững trận địa tư tưởng không chỉ phụ thuộc vào khả năng phản bác thông tin sai trái mà còn phụ thuộc vào năng lực kiến tạo môi trường thông tin lành mạnh, xây dựng niềm tin xã hội và phát huy sức mạnh văn hóa trong không gian số.

Công nghệ số đang làm thay đổi phương thức tác động đến nhận thức xã hội

Lịch sử phát triển của nhân loại, mỗi cuộc cách mạng công nghệ đều làm thay đổi phương thức sản xuất, tổ chức xã hội và đời sống con người. Tuy nhiên, chưa có giai đoạn nào công nghệ lại tác động trực tiếp đến quá trình hình thành nhận thức xã hội nhanh và sâu rộng như hiện nay. Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn (Big Data), Internet vạn vật (IoT), điện toán đám mây và các nền tảng số đang tạo nên một không gian truyền thông hoàn toàn mới, nơi thông tin được tạo lập, lan truyền và tiếp nhận với tốc độ gần như tức thời.

Trước xu thế đó, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là “đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, đưa đất nước phát triển bứt phá, giàu mạnh trong kỷ nguyên mới”. Tinh thần của Nghị quyết không chỉ hướng tới phát triển kinh tế số, xã hội số và công dân số mà còn đặt ra yêu cầu làm chủ các công nghệ chiến lược, bảo đảm chủ quyền quốc gia trên không gian mạng và xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh.

Nếu Nghị quyết số 57-NQ/TW tạo động lực từ khoa học, công nghệ và chuyển đổi số thì Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa và con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới tiếp tục khẳng định văn hóa và con người là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước. Hai nghị quyết có sự gắn kết chặt chẽ: công nghệ tạo ra phương tiện, còn văn hóa định hướng giá trị; chuyển đổi số mở rộng không gian phát triển, còn văn hóa quyết định mục tiêu, bản sắc và tính nhân văn của sự phát triển. Đây cũng là cơ sở để công tác tư tưởng và văn hóa thích ứng với môi trường số nhưng vẫn giữ vững bản chất cách mạng, khoa học và nhân văn.

Quan điểm này cũng được phân tích trong bài viết “Chủ quyền không gian mạng và trí tuệ nhân tạo - hai thành phần quan trọng bảo đảm sự đột phá của cách mạng chuyển đổi số quốc gia” đăng trên Báo Nhân Dân điện tử, trong đó nhấn mạnh dữ liệu đã trở thành một loại tài nguyên mới của quốc gia; trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, Internet vạn vật và điện toán đám mây đang là những công nghệ nền tảng của nền kinh tế số. Đáng chú ý, AI không chỉ hỗ trợ con người xử lý thông tin mà còn trực tiếp tham gia tạo lập tri thức, tối ưu hóa hoạt động sản xuất, quản trị và truyền thông, tạo ra những thay đổi sâu sắc đối với đời sống xã hội.

Chiến tranh nhận thức, cuộc cạnh tranh quyết liệt về niềm tin và hệ giá trị

Nếu như trong các cuộc chiến tranh truyền thống, mục tiêu là kiểm soát lãnh thổ hoặc làm suy giảm sức mạnh quân sự của đối phương thì trong kỷ nguyên số, mục tiêu ngày càng dịch chuyển sang một lĩnh vực khó nhận diện hơn nhưng cũng nguy hiểm hơn: tác động đến nhận thức của con người. Khi nhận thức bị dẫn dắt, niềm tin bị xói mòn và hệ giá trị bị lệch hướng thì những tác động về chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội sẽ xuất hiện từ bên trong mà không cần đến các hình thức đối đầu trực tiếp.

Nhiều tổ chức nghiên cứu chiến lược trên thế giới đã sử dụng khái niệm Cognitive Warfare (chiến tranh nhận thức) để chỉ phương thức tác động có chủ đích vào quá trình con người tiếp nhận thông tin, hình thành quan điểm và đưa ra quyết định. Khác với chiến tranh thông tin hay chiến tranh tâm lý truyền thống, chiến tranh nhận thức tận dụng đồng thời dữ liệu lớn (Big Data), trí tuệ nhân tạo (AI), mạng xã hội, khoa học hành vi và sức mạnh của các nền tảng số nhằm tạo ảnh hưởng lâu dài đến nhận thức của cá nhân và cộng đồng. Báo cáo Cognitive Warfare của Trung tâm Đổi mới sáng tạo thuộc Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO Innovation Hub) cũng cho rằng con người đang trở thành “địa bàn tác chiến”, nơi mục tiêu không còn là phá hủy cơ sở vật chất mà là định hình cách con người suy nghĩ, cảm nhận và hành động.

Điều đáng chú ý là chiến tranh nhận thức không bắt đầu bằng những thông tin hoàn toàn sai sự thật. Trong nhiều trường hợp, các thông tin có thật được cắt ghép, bóc tách khỏi bối cảnh hoặc lồng ghép những chi tiết gây hiểu lầm để dẫn dắt người tiếp nhận đến những kết luận sai lệch. Với sự hỗ trợ của AI và thuật toán phân phối nội dung, các thông tin này có thể được cá thể hóa theo từng nhóm người dùng, từng khu vực, từng mối quan tâm hoặc xu hướng hành vi, từ đó làm gia tăng đáng kể khả năng tác động đến nhận thức xã hội.

Đối với Việt Nam, không gian mạng đang trở thành môi trường mà các thế lực thù địch, phản động và phần tử cơ hội chính trị triệt để lợi dụng để chống phá Đảng, Nhà nước và chế độ. Chúng thường xuyên xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng; bóp méo lịch sử; phủ nhận thành tựu phát triển của đất nước; lợi dụng các vấn đề dân tộc, tôn giáo, chủ quyền quốc gia, phòng, chống tham nhũng hoặc những vụ việc phức tạp phát sinh trong đời sống xã hội để kích động tâm lý hoài nghi, chia rẽ khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Khi các nội dung này được kết hợp với công nghệ tạo sinh, deepfake, mạng lưới tài khoản ảo hoặc hệ thống phát tán tự động, tốc độ lan truyền và phạm vi tác động tăng lên gấp nhiều lần so với trước đây.

Việc đấu tranh trên không gian mạng những năm gần đây cho thấy nhiều thông tin sai sự thật được tạo dựng rất tinh vi, xen lẫn giữa đúng và sai, khiến người tiếp nhận khó nhận biết nếu thiếu kỹ năng kiểm chứng. Không ít vụ việc đã gây hoang mang dư luận, ảnh hưởng đến niềm tin xã hội và làm gia tăng áp lực đối với công tác truyền thông chính sách cũng như định hướng thông tin của các cơ quan báo chí.

Trao đổi với báo chí, chuyên gia an ninh mạng Ngô Minh Hiếu (Hiếu PC) cho rằng công nghệ deepfake và AI tạo sinh đang khiến việc phân biệt thật – giả trở nên khó khăn hơn bao giờ hết. Một đoạn ghi âm, hình ảnh hoặc cuộc gọi video tưởng như hoàn toàn xác thực đều có thể được tạo ra bằng AI với độ chân thực rất cao. Theo ông, trong bối cảnh đó, kỹ năng kiểm chứng thông tin và khả năng tự bảo vệ trên môi trường số cần trở thành kỹ năng thiết yếu của mỗi công dân, không chỉ để bảo vệ tài sản, dữ liệu cá nhân mà còn để bảo vệ chính nhận thức của mình trước các hình thức thao túng thông tin ngày càng tinh vi.

Những cảnh báo này cũng được lực lượng chức năng nhiều lần nhấn mạnh. Bộ Công an đã liên tục phát đi khuyến cáo về tình trạng các đối tượng lợi dụng AI, deepfake và các nền tảng xuyên biên giới để giả danh cơ quan nhà nước, tổ chức tài chính, doanh nghiệp hoặc người thân nhằm lừa đảo, chiếm đoạt tài sản và phát tán thông tin sai lệch. Đáng lo ngại hơn, khi các nội dung giả mạo gắn với những vấn đề chính trị, xã hội nhạy cảm, hậu quả không chỉ dừng lại ở thiệt hại kinh tế mà còn tác động trực tiếp đến niềm tin của Nhân dân, ảnh hưởng đến an ninh tư tưởng, an ninh văn hóa và trật tự, an toàn xã hội.

Tuy nhiên, công nghệ tự thân không phải là nguyên nhân tạo ra những nguy cơ đó. AI, dữ liệu lớn hay các nền tảng số đều là thành tựu của khoa học và công nghệ, đang mở ra nhiều cơ hội phát triển cho đất nước. Vấn đề cốt lõi nằm ở cách con người sử dụng công nghệ và năng lực quản trị không gian số của mỗi quốc gia. Khi công nghệ được sử dụng để lan tỏa tri thức, kết nối cộng đồng và phục vụ phát triển thì đó là động lực của tiến bộ; ngược lại, nếu bị lợi dụng để thao túng nhận thức, gieo rắc hoài nghi và làm suy giảm niềm tin xã hội thì công nghệ có thể trở thành công cụ phục vụ các hoạt động chống phá.

Bởi vậy, cuộc đấu tranh trên không gian số hiện nay không chỉ là đấu tranh chống tin giả hay xử lý các nội dung xấu độc. Ở tầng sâu hơn, đó là cuộc đấu tranh nhằm bảo vệ niềm tin của Nhân dân, bảo vệ hệ giá trị văn hóa dân tộc và giữ vững nền tảng tư tưởng của Đảng trước những phương thức chống phá ngày càng tinh vi. Trong cuộc đấu tranh đó, báo chí cách mạng, truyền thông chính sách, các nền tảng số trong nước, dữ liệu chính thống và năng lực kiểm chứng thông tin của mỗi công dân đều có vai trò đặc biệt quan trọng trong việc định hướng dư luận, củng cố đồng thuận xã hội và tăng cường sức đề kháng của cộng đồng trước các thông tin sai trái, thù địch.

Báo chí số, truyền thông chính sách và trách nhiệm dẫn dắt nhận thức xã hội

Khi công nghệ ngày càng quyết định cách thức thông tin được tạo lập và lan truyền, một câu hỏi lớn được đặt ra là: ai sẽ giữ vai trò dẫn dắt nhận thức xã hội trên không gian số? Nếu để thuật toán của các nền tảng xuyên biên giới quyết định phần lớn dòng chảy thông tin, xã hội sẽ đứng trước nguy cơ bị dẫn dắt bởi những nội dung ưu tiên tương tác thay vì những thông tin đã được kiểm chứng. Vì vậy, cùng với phát triển hạ tầng số và công nghệ số, xây dựng một hệ sinh thái truyền thông chính thống đủ mạnh đang trở thành yêu cầu cấp thiết đối với công tác tư tưởng và văn hóa trong giai đoạn hiện nay.

Điều đó cũng hoàn toàn phù hợp với tinh thần Nghị quyết số 35-NQ/TW ngày 22/10/2018 của Bộ Chính trị về tăng cường bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trong tình hình mới. Nghị quyết xác định bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ của toàn Đảng, toàn dân, toàn quân và của cả hệ thống chính trị; đồng thời yêu cầu chủ động cung cấp thông tin chính thống, nâng cao chất lượng tuyên truyền, phát huy vai trò của báo chí, xuất bản, văn học nghệ thuật và các phương tiện truyền thông trong việc xây dựng đồng thuận xã hội, củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng và Nhà nước.

Báo chí không chỉ thực hiện chức năng thông tin, tuyên truyền mà còn phải trở thành lực lượng nòng cốt trong định hướng dư luận xã hội, phản bác thông tin sai trái, lan tỏa giá trị tích cực và xây dựng môi trường thông tin lành mạnh. Đây cũng là một trong những điều kiện quan trọng để phát huy sức mạnh văn hóa trong bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian mạng.

Cuộc chuyển đổi số đang làm thay đổi căn bản phương thức hoạt động của báo chí. Từ mô hình truyền thống lấy tờ báo, chương trình phát thanh hoặc bản tin truyền hình làm trung tâm, báo chí hiện đại chuyển mạnh sang mô hình đa nền tảng, đa phương tiện và lấy dữ liệu làm nền tảng vận hành. Tòa soạn số không chỉ sản xuất nội dung mà còn phân tích hành vi công chúng, tối ưu hóa trải nghiệm người dùng và chủ động đưa thông tin chính thống đến đúng nhóm độc giả trên nhiều nền tảng khác nhau. Chuyển đổi số vì vậy không đơn thuần là đổi mới công nghệ mà còn là đổi mới tư duy làm báo, phương thức tổ chức sản xuất nội dung và cách thức tương tác với công chúng.

Tinh thần đó cũng thống nhất với Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị, trong đó nhấn mạnh nhiệm vụ xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trên không gian mạng; phát huy vai trò của báo chí, truyền thông và các ngành công nghiệp văn hóa trong việc lan tỏa giá trị chân, thiện, mỹ; góp phần xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Trong môi trường số, mỗi tác phẩm báo chí không chỉ mang giá trị thông tin mà còn góp phần hình thành nhận thức, bồi đắp niềm tin và lan tỏa các chuẩn mực văn hóa của xã hội.

Chia sẻ tại Diễn đàn Báo chí toàn quốc năm 2026, bà Hoàng Thị Bích Hạnh, đại diện Trung tâm Hỗ trợ Chuyển đổi số Báo chí (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho rằng báo chí cần trở thành lực lượng chủ lực trong truyền thông chính sách, bảo đảm thông tin được truyền tải kịp thời, chính xác, đầy đủ và dễ tiếp cận; đồng thời tạo diễn đàn để người dân tham gia phản hồi, góp phần hoàn thiện chính sách. Truyền thông chính sách không chỉ dừng lại ở việc phổ biến văn bản quy phạm pháp luật mà còn giúp người dân hiểu đúng mục tiêu, ý nghĩa và tác động của chính sách đối với đời sống kinh tế - xã hội.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo cũng đang mở ra nhiều cơ hội mới cho hoạt động báo chí. AI có thể hỗ trợ tổng hợp dữ liệu, phiên âm, dịch thuật, nhận diện hình ảnh, phân tích xu hướng thông tin và sản xuất nội dung đa phương tiện. Tuy nhiên, công nghệ chỉ thực sự phát huy giá trị khi được đặt dưới sự kiểm soát của con người và các chuẩn mực nghề nghiệp. Phát biểu tại Diễn đàn Báo chí toàn quốc năm 2026, đồng chí Lê Quốc Minh, Ủy viên Trung ương Đảng, Tổng Biên tập Báo Nhân Dân, Chủ tịch Hội Nhà báo Việt Nam, nhấn mạnh rằng trong thời đại AI, lợi thế cạnh tranh của báo chí chính thống không nằm ở tốc độ mà nằm ở độ tin cậy, khả năng kiểm chứng và chiều sâu phân tích. Việc Hội Nhà báo Việt Nam ban hành 10 quy tắc sử dụng trí tuệ nhân tạo trong hoạt động báo chí tiếp tục khẳng định nguyên tắc: AI là công cụ hỗ trợ, không thể thay thế trách nhiệm chính trị, trách nhiệm xã hội, đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm pháp lý của người làm báo.

Nếu AI là công cụ thì dữ liệu chính là nền tảng của báo chí số. Việc khai thác hiệu quả các cơ sở dữ liệu mở, dữ liệu chuyên ngành và nguồn dữ liệu chính thống không chỉ góp phần nâng cao chất lượng tác phẩm báo chí mà còn tạo cơ sở khoa học để phản bác thông tin sai lệch bằng những chứng cứ khách quan, có khả năng kiểm chứng. Trong cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt về thông tin, dữ liệu trở thành nguồn lực quan trọng của báo chí hiện đại, còn kiểm chứng thông tin là yếu tố quyết định uy tín của mỗi cơ quan báo chí.

Xây dựng công dân số có bản lĩnh văn hóa

Không gian số chỉ thực sự trở thành không gian phát triển khi cùng với hạ tầng công nghệ và hệ thống pháp luật, mỗi người dân có đủ năng lực tiếp cận, lựa chọn và sử dụng thông tin một cách có trách nhiệm. Trong môi trường mà AI có thể tạo ra nội dung với tốc độ rất nhanh, deepfake ngày càng khó nhận biết và thuật toán liên tục tác động đến hành vi người dùng, khả năng kiểm chứng thông tin đang trở thành một năng lực thiết yếu của công dân số.

Thực tế cho thấy, nhiều thông tin sai lệch không lan truyền vì được chứng minh là đúng mà vì đánh trúng tâm lý tò mò, lo lắng hoặc bức xúc của người tiếp nhận. Chỉ một thao tác chia sẻ thiếu kiểm chứng cũng có thể góp phần làm gia tăng tốc độ phát tán của tin giả, tạo ra những tác động tiêu cực đối với xã hội. Vì vậy, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trên không gian số không chỉ là nhiệm vụ của các cơ quan chức năng mà còn gắn với trách nhiệm của mỗi tổ chức, mỗi gia đình và từng công dân trong việc hình thành văn hóa ứng xử văn minh trên môi trường mạng.

Định hướng này cũng được thể hiện rõ trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị, khi xác định xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện là trung tâm của chiến lược phát triển văn hóa. Trong kỷ nguyên số, yêu cầu đó không chỉ dừng lại ở việc giữ gìn các giá trị truyền thống mà còn đòi hỏi mỗi người phải có bản lĩnh chính trị, ý thức pháp luật, đạo đức số, kỹ năng số và trách nhiệm xã hội trong quá trình tiếp nhận, sáng tạo và chia sẻ thông tin. Công nghệ càng phát triển thì yêu cầu về văn hóa càng phải được đặt ở vị trí trung tâm để bảo đảm sự phát triển đúng hướng và bền vững.

Bên cạnh đó, giáo dục kỹ năng số cho thanh thiếu niên cần được coi là một nhiệm vụ lâu dài. Không chỉ trang bị kiến thức về công nghệ, nhà trường, gia đình và xã hội cần giúp thế hệ trẻ hình thành tư duy phản biện, khả năng nhận diện thông tin sai lệch, tôn trọng chuẩn mực đạo đức và ứng xử có trách nhiệm trên môi trường mạng. Đây không chỉ là yêu cầu của chuyển đổi số mà còn là giải pháp quan trọng để xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, có bản lĩnh văn hóa và năng lực Hội nhập trong kỷ nguyên mới.

Suy cho cùng, sức mạnh của không gian số không nằm ở tốc độ xử lý của công nghệ hay khả năng tính toán của thuật toán mà nằm ở con người. Một xã hội có nhiều công dân số có tri thức, có bản lĩnh, có văn hóa và có trách nhiệm sẽ tạo nên “lá chắn mềm” vững chắc trước các thông tin sai trái, độc hại, đồng thời góp phần xây dựng môi trường thông tin lành mạnh, củng cố niềm tin xã hội và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.

Những khảo sát quốc tế gần đây cho thấy hành vi tiếp nhận thông tin của công chúng đang thay đổi rất nhanh dưới tác động của công nghệ số. Theo Digital 2025: Vietnam do DataReportal công bố, Việt Nam hiện có gần 80 triệu người sử dụng Internet, tương đương khoảng 79% dân số; hơn 76 triệu tài khoản mạng xã hội đang hoạt động. Trung bình mỗi người dành trên 6 giờ mỗi ngày để sử dụng Internet, trong đó khoảng 2 giờ 14 phút dành cho các nền tảng mạng xã hội. Những con số này cho thấy không gian mạng đã trở thành môi trường thông tin chủ yếu của phần lớn người dân, nơi thông tin chính thống và thông tin sai lệch cùng tồn tại, cạnh tranh từng lượt tiếp cận và từng giây chú ý của người dùng.

Trong khi đó, Reuters Institute Digital News Report 2026ghi nhận một xu hướng đáng chú ý: lần đầu tiên mạng xã hội và các nền tảng video vượt qua website và ứng dụng của các cơ quan báo chí để trở thành kênh trực tuyến phổ biến nhất giúp công chúng tiếp cận tin tức. Điều này phản ánh sự thay đổi căn bản trong hành vi tiếp nhận thông tin. Thay vì chủ động tìm kiếm nguồn tin, nhiều người đang tiếp nhận thông tin thông qua nội dung do thuật toán gợi ý. Càng phụ thuộc vào cơ chế phân phối của nền tảng, nguy cơ bị dẫn dắt bởi các thông tin chưa được kiểm chứng hoặc các nội dung mang tính giật gân, câu khách càng lớn.

Một kết quả khảo sát khác của Reuters Institute cũng cho thấy, mặc dù AI được đánh giá có thể hỗ trợ quá trình sản xuất tin tức nhanh hơn và hiệu quả hơn, phần lớn công chúng vẫn mong muốn những nội dung liên quan đến chính trị, chính sách công, các vấn đề xã hội và những sự kiện quan trọng phải được con người trực tiếp biên tập và kiểm chứng. Điều đó cho thấy niềm tin đối với báo chí không được quyết định bởi công nghệ mà bởi tính chính xác, sự minh bạch, trách nhiệm nghề nghiệp và đạo đức của người làm báo.

Đối với báo chí cách mạng Việt Nam, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội để khẳng định vai trò dẫn dắt dư luận xã hội. Môi trường thông tin cạnh tranh gay gắt hiện nay, lợi thế lớn nhất của báo chí chính thống không nằm ở việc đưa tin nhanh hơn các nền tảng mạng xã hội, mà ở khả năng kiểm chứng, phân tích, lý giải và cung cấp cho công chúng những thông tin xác thực, khách quan, có định hướng và vì lợi ích quốc gia, dân tộc. Đó cũng là giá trị cốt lõi giúp báo chí giữ vững vị trí là lực lượng xung kích trên mặt trận tư tưởng, văn hóa của Đảng trong kỷ nguyên số.

Không gian số chỉ thực sự an toàn khi được dẫn dắt bằng văn hóa và con người

Cuộc cạnh tranh trên không gian số không còn dừng lại ở việc phát triển công nghệ hay mở rộng hạ tầng số. Ở tầng sâu hơn, đó là cuộc cạnh tranh về khả năng tạo dựng niềm tin, định hướng nhận thức và bảo vệ hệ giá trị của mỗi quốc gia. Khi thông tin trở thành nguồn lực chiến lược, dữ liệu trở thành tài nguyên mới và trí tuệ nhân tạo ngày càng tham gia sâu vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, công tác tư tưởng và văn hóa cũng phải không ngừng đổi mới cả về tư duy, nội dung và phương thức triển khai để đáp ứng yêu cầu của thời đại.

Làm chủ công nghệ vì thế không chỉ là làm chủ các nền tảng số, trí tuệ nhân tạo hay dữ liệu lớn. Quan trọng hơn là làm chủ khả năng tạo lập, kiểm chứng và lan tỏa thông tin chính thống; xây dựng môi trường số an toàn, lành mạnh; phát huy vai trò của báo chí cách mạng, truyền thông chính sách và các thiết chế văn hóa trong việc định hướng nhận thức xã hội. Công nghệ chỉ thực sự trở thành động lực phát triển khi được đặt dưới sự dẫn dắt của các giá trị chân, thiện, mỹ; dưới sự quản lý của pháp luật và phục vụ lợi ích quốc gia, dân tộc.

Tinh thần đó cũng phản ánh sự thống nhất trong các chủ trương lớn của Đảng. Nghị quyết số 35-NQ/TW xác định bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng của toàn Đảng, toàn dân và toàn quân. Nghị quyết số 57-NQ/TW tạo động lực mới từ khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết số 80-NQ/TW tiếp tục khẳng định văn hóa và con người Việt Nam là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới. Ba nghị quyết không tồn tại tách biệt mà tạo thành một chỉnh thể thống nhất: bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng phải được thực hiện đồng thời bằng bản lĩnh chính trị, sức mạnh văn hóa và thành tựu khoa học, công nghệ.

Từ góc nhìn đó, không gian số không chỉ là môi trường ứng dụng công nghệ mà còn là không gian văn hóa, không gian tư tưởng và không gian phát triển của quốc gia. Mỗi thông tin chính xác được lan tỏa, mỗi tác phẩm báo chí có giá trị, mỗi sản phẩm văn hóa lành mạnh, mỗi hành vi ứng xử văn minh trên môi trường mạng đều góp phần bồi đắp niềm tin xã hội, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và tăng cường sức mạnh mềm của Việt Nam trong kỷ nguyên số.

Có thể khẳng định rằng, bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng trong kỷ nguyên số không chỉ là đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch trên không gian mạng. Quan trọng hơn, đó là quá trình chủ động kiến tạo một hệ sinh thái số lành mạnh; xây dựng báo chí số chuyên nghiệp, nhân văn, hiện đại; phát triển công dân số có tri thức, bản lĩnh và trách nhiệm; đồng thời phát huy sức mạnh của văn hóa trong việc định hướng nhận thức, hoàn thiện nhân cách và khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Tuy nhiên, công nghệ dù hiện đại đến đâu cũng chỉ là phương tiện. Điều quyết định sức mạnh bền vững của một quốc gia vẫn là con người và nền văn hóa của dân tộc. Chính vì vậy, cùng với yêu cầu làm chủ công nghệ và không gian số, cần tiếp tục khơi dậy những giá trị văn hóa Việt Nam, chuyển hóa sức mạnh văn hóa thành nguồn lực nội sinh, tạo nền tảng tinh thần vững chắc cho phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới.

Đón đọc Kỳ 3: Văn hóa trở thành nguồn lực nội sinh và động lực phát triển